POLITICON.COM

Qərbi Səhra məsələsi: dünəni və bu günü

Qərbi Səhra məsələsi: dünəni və bu günü

Afrika materiki əsrlər boyu öz zəngin resursları, geostrateji mövqeyi, ticarət yollarına nəzarət imkanlarına görə Avropa dövlətlərinin diqqətini cəlb etmiş və Böyük Britaniya, Fransa, Niderland, Belçika  kimi ölkələrin koloniyalaşdırma siyasətinə məruz qalmışdır. Burada Şimali Afrika regionunu onun Avropa qitəsinə yaxınlığı, Aralıq dənizinə çıxışı və Cəbəllütariq boğazına nəzarət etmə imkanına görə xüsusilə fərqləndirə bilərik. 

20-ci əsrdə qlobal siyasətdə tektonik dəyişiklərin baş verməsi ilə bir sıra köhnə imperiyalar da əvvəlkini gücünü itirməyə, öz yerini koloniyaların ərazisində yeni yaranmış dövlətlərə buraxmağa məcbur oldu. Lakin dekolonizasiya dönəmi etnik konfliktlərdən tutmuş ərazi mübahisələrinə qədər fərqlənən yeni münaqişələrin də təməlini atmış oldu. Bu cür siyasi vakuumun yarandığı regionlardan biri də uzun illər ispan hakimiyyəti altında öz mövcudluğunu davam etdirmiş Qərbi Səhradır. 


Tarixə baxış
Müstəmləkə dövründə Mərakeş krallığı 3 tərəfdən - mərkəzdən fransızlar, şimal və cənubdan ispanlar, Tanjer şəhərində isə 12 ölkənin iştirak etdiyi birgə beynəlxalq administrasiya tərəfindən kolonizasiya edilmişdi. 1956-cı ildə öz müstəqilliyini elan etməsinə baxmayaraq hələ də ərazisinin bir hissəsi işğal altında olan Mərakeş ərazi bütövlüyünün bərpası üçün beynəlxalq hüququ əsas gətirərək BMT-yə müraciət etdi. Bundan əvvəl Sintra və Fes müqavilələrinə uyğun olaraq Taftay şəhəri 1958-ci ildə, Sidi İfni şəhəri isə 1969-cu ildə Mərakeşə geri qaytarılmışdı. Qərbi Səhra və Sidi İfni ərazisi müzakirə olunan ziddiyyətli paketin bir hissəsi idi. BMT-nin 1965-ci il tarixli 2072 saylı qətnaməsinə uyğun olaraq, ispan hökuməti Sidi İfni və Qərbi Səhra regionlarını azad etməli idi. İspaniya ilkin mərhələdə Sidi İfni şəhərini tərk etməyə razı oldu, lakin bunun əvəzinə Saqiyə əl-Həmra (Cəbəllütariq sahili) və Ued əd-Dahab (Səhranın cənub hissəsi) regionlarından çıxışını təxirə saldı. 

1971-ci ildə Mərakeş universitetlərində təhsil alan bir qrup səhravi (qərbi səhralı) gənc Saqiyə əl-Həmra və Rio de Oronun Qurtuluşu üçün İlkin Hərəkat kimi tanınan üsyanın təməlini qoydu. Əlcəzair və Mərakeşdən (BMT-dən ümidlərə görə) gözlənilən və tələb olunan dəstək gəlmədi və hərəkat yalnız Liviya və Mavritaniyadan dəstək almağa müvəffəq oldu; beləliklə hərəkat silahlı bir üsyan başlatmaq üçün İspaniyanın nəzarətindəki Qərbi Səhraya köçdü.

1973-cü ildə İspan müstəmləkəçiliyinə hərbi yolla son qoymaq üçün Mavritaniyanın Uerat şəhərində Polisario Cəbhəsi formalaşdı. Polisario tədricən Qərbi Səhranın əksər hissəsi üzərində nəzarəti ələ aldı. 1975-ci ildə Simeon Akenin rəhbərlik etdiyi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ispan Səhrasına səfər missiyası səhravilərin müstəqilliyi dəstəklədiyi qənaətinə gəldi. Qeyd edildi ki, Polisario Cəbhəsi ölkədəki ən güclü siyasi qüvvədir. 

1975-ci ildə İspaniyanın bu əraziləri tərk etməsi və region üzərində inzibati nəzarətin Mərakeş və Mavritaniyaya verilməsi ilə münaqişənin ilk toxumları səpilmiş oldu. Elə həmin il Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (BƏM) Mərakeş və Mavritaniyanın ərazi ilə tarixi əlaqələrini tanımasına baxmayaraq, bunun Mərakeşin bu ərazilər üzərində suverenlik haqqına sahib olduğu mənasına gəlmədiyini bildirdi.  BƏM tərəfindən verilən bu qərar Rabatda ciddi narazılıqla qarşılandı. Əlcəzair və Liviya tərəfindən dəstəklənən Polisario Cəbhəsi regionda müstəqil bir səhravi dövləti qurmağı arzulayaraq digər qüvvələri bölgədən çıxartmaq üçün həm Mavritaniya, həm də Mərakeş ilə bir-birinin ardınca müharibələr apardı. 1979-cu ildə Mavritaniya mübahisəli ərazidən qüvvələrini çıxardı və Polisario Cəbhəsi ilə Mərakeş 1991-ci ildə atəşkəs razılığına gəldi. Səhravi qaçqınları münaqişə nəticəsində doğma yurdlarından didərgin düşdü; hazırda, əksəriyyəti hələ də Əlcəzairin Tinduf vilayətindəki qaçqın düşərgələrində yaşayır. 

Referendum və danışıqlar prosesi
1992-ci ildə keçirilməsi planlaşdırılan referendum Qərbi Səhranın yerli əhalisinə müstəqillik və ya Mərakeşə inteqrasiyanı təsdiqləmək arasında seçim etmək məqsədi daşıyırdı, lakin tez bir zamanda bu barədə danışıqlar dayandırıldı. Mübahisənin mərkəzində potensial seçicilərin müəyyən olunması durur. Polisario, yalnız 1974-cü ilə aid ispan siyahıyaalma siyahısında qeydə alınanların səs razı olacağını bildirdi. Mərakeş isə siyahıyaalmanın köç səbəbi ilə səhv olduğunu və ispan istilasından şimala qaçan səhravi qəbilələrinin də seçici siyahısına daxil edilməsini tələb etdi.  Mərakeş tərəfi qeyd edir ki, BMT-nin müəyyən etdiyi 64 haldan yalnız üçündə müstəqillik və ya muxtariyyət tələb edən tərəf referendum vasitəsilə öz məqsədinə çatmışdır və adı çəkilən təşkilatın rəsmi sənədlərində referendum mexanizmləri müəyyən edilməyib. Nəticə olaraq, hər iki tərəf referendumun baş tutmamasında bir-birini günahlandırır və yaxın gələcəkdə bu məsələ ilə bağlı hər hansı müsbət dəyişikliyin baş tutacağını demək bir qədər çətindir. 

2006-cı ildə Mərakeş Krallığı Səhravi Məsələləri üzrə Məsləhət Şurası (CORCAS) Qərbi Səhranın muxtariyyətini özündə ehtiva edən plan təklif etdi və təşəbbüslərini izah etmək, eyni zamanda dəstək toplamaq üçün bir sıra ölkələrə səfərlər gerçəkləşdirdi. Plan 2007-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasına təqdim edildi və həm ABŞ, həm də Fransa tərəfindən dəstəkləndi. 2007-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası 1754 saylı qətnaməni qəbul etdi və hər iki tərəfi “qeyd-şərtsiz və vicdanla birbaşa danışıqlara getməyə” çağırdı. Bu qətnamənin qəbul edilməsində iştirak edən tərəflər bir daha mübahisəni həll etmək üçün Nyu-Yorkda görüşdülər, lakin danışıqlar heç bir nəticə vermədi.

Mövcud vəziyyət
2020-ci ilin oktyabr ayının ortalarında Mərakeş və Polisario Cəbhəsi arasındakı gərginlik səhravi nümayişçilərinin Mərakeşi Səhranın cənubu ilə birləşdirən yolu bağlaması ilə (Mərakeşin Əlcəzair ilə sərhədi qapalıdır) yenidən alovlandı. Etirazçılar BMT-nin bufer zolağından keçən kiçik Qarqarat kəndi yaxınlığında (Mərakeşi Afrikanın digər hissəsi ilə birləşdirən yol buradan keçir) düşərgə qurdular. 13 noyabrda Mərakeş Qarqarat yaxınlığındakı etiraz yürüşünü dağıtmaq və malların, eyni zamanda insanların sərbəst hərəkətini bərpa etmək üçün Bermdən Qərbi Səhranın silahsızlaşdırılmış bufer zolağına hərbi əməliyyat başlatdı. Polisario Cəbhəsi Mərakeş hərbi əməliyyatının 1990-cı ildəki atəşkəs razılaşmasını pozduğunu qeyd edərək BMT-ni müdaxilə etməyə çağırdı və əlavə olaraq Mərakeş təhlükəsizlik qüvvələrini bufer zolağında silahsız mülki insanlara atəş etməkdə günahlandırdı. Səhravi Ərəb Demokratik Respublikası (SƏDR) ertəsi gün Mərakeşə müharibə elan etdi. Münaqişənin başlanğıcından bəri ilk dəfə hər iki tərəf kütləvi səfərbərliyə başladı. Bu, 1991-ci ildən bu günə qədər baş tutan ilk böyük qarşıdurmadır. Hal-hazırda SƏDR Qərbi Səhra ərazisinin təxmini 20-25%-ni işğal altında saxlayır.
                          
Toqquşmaların başlamasından bir neçə ay sonra, dekabrda ABŞ Mərakeşin İsraillə münasibətlərini normallaşdırması fonunda Rabatın Qərbi Səhra üzərindəki hakimiyyətini tanıdığını elan etdi.  Azərbaycan,  Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və bir sıra Afrika ölkəsi son baş verən qarşıdurmalarda Mərakeş hökumətini dəstəklədiyini və onun ərazi bütövlüyünə hörmət etdiyini bildirdi. Cənubi Afrika, Əlcəzair, Kuba, Venesuela kimi ölkələr isə SƏDR hökumətinə öz dəstəyini ifadə etdilər. 2019-cu ilin sonlarından başlayaraq 15 ölkə Qərbi Səhranın Əl-Ayun (Layun) və Daxla şəhərlərində öz konsulluqlarını açaraq bölgəni Mərakeşin ərazisi kimi tanıdıqlarını vurğulamışlar. 

Qərbi Səhra niyə önəmlidir?
Mərakeş ilə üsyançılar arasındakı döyüş təhlükəsinin xaricində Afrikanın ən böyük və ən yaxşı təchiz edilmiş iki ordusu - Mərakeş və Əlcəzair - arasında birbaşa hərbi toqquşma potensialı (ehtimal olsa da) var. Üstəlik, Qərbi Səhranın Atlantik sahili və təbii ehtiyatları üzərindəki strateji mövqeyini nəzərə alsaq, bir çox digər regional və qlobal aktyorlar bu regionda iqtisadi və siyasi maraqlara sahibdirlər. 

Qərbi Səhradakı çıxılmaz vəziyyətin əsas səbəblərindən biri də regionun fosfat  və şist qazı  kimi  təbii sərvətlərə sahib olmasıdır. Fosfatlar sintetik gübrə üçün əsas maddə və qlobal qida istehsalında ən önəmli qaynaqdır. Bölgənin dənizdə əhəmiyyətli neft və qaz ehtiyatlarına sahib olduğu da düşünülür,  lakin münaqişə səbəbindən bu ərazidə kəşfiyyat işləri aparmaq qeyri-mümkündür.

Mərakeş krallığının Qərbi Səhranın sahil şəhəri Daxlada 1 milyard dollar dəyərində liman tikintisi planları var.  2020-ci ilin yanvar ayında Mərakeş parlamenti ölkənin ərazi sularını genişləndirmək və mübahisəli Qərbi Səhra boyunca suları da əhatə edən müstəsna iqtisadi zona yaratmaq üçün iki qanun layihəsi qəbul etdi  və bu, qonşu Kanar adaları ətrafındakı sulara nəzarət edən İspaniyanı, həmçinin Qərbi Səhra sahillərinin Mərakeş tərəfindən istismarını qəbul etməyən üsyançı Polisario Cəbhəsini qəzəbləndirdi. Lakin etirazlara baxmayaraq Mərakeş bu planları həyata keçirməkdə israrlıdır. Bu ölkə uzun illərdir can atdığı Qərbi Afrika Dövlətləri İqtisadi Birliyinin üzvü olmağa çalışır və Avropanın rus qazından asılılığını azaltmağa kömək edə biləcək bir layihə olan Mərakeş-Nigeriya trans-Afrika qaz kəməri kimi iddialı layihələrə investisiya yatırır. Bütün bu planların gerçəkləşməsində Qərbi Səhra açar rol oynayır. 

Bundan əlavə, iddia olunur ki, münaqişədə Mərakeşi dəstəkləyən BƏƏ-nin "Dubai Port World" kimi qrupları Daxla limanında əhəmiyyətli investisiya imkanları ilə yanaşı, Mərakeşin infrastruktur layihələri nəticəsində Avropa və Afrika bazarları ilə daha sıx əlaqə qurmasında maraqlıdırlar.   

Son illərdə kəskin yüksəlişi ilə dünyanın diqqətini özünə cəlb edən Çin bu regionda da öz varlığını planlamağa başlayıb. Mərakeş kralı VI Məhəmməd Tanjer ağıllı şəhərin tikilməsi üçün Çinin "Haite" qrupundan 1 milyard dollarlıq maliyyə almağa hazırlaşır  və bu şəhər 200-dən çox Çinli müəssisəyə ev sahibliyi edəcək. Çin şirkətləri Avropa, Yaponiya və Amerika şirkətləri ilə birlikdə Mərakeşin inkişaf edən avtomobil istehsal sənayesi ilə də yaxından maraqlanırlar.

Rusiya da regionda öz varlığını gücləndirmək üçün müxtəlif imkanlar istifadə etməyə can atır. Rusiya soyuq müharibə dövründən əməkdaşlıq etdiyi Əlcəzair ilə tarixən daha sıx əlaqələr saxlasa, bu ölkənin silahlarının böyük bir hissəsini təmin etsə də, Moskva Mərakeş və Qərbi Səhra sahillərində enerji axtarışlarına getdikcə daha çox maraq göstərir. Bundan əlavə, 2020-ci ilin noyabrında Mərakeş və Rusiya dəniz balıqçılığı üzrə əməkdaşlığa dair yeni müqavilə imzaladılar.  Bu müqavilə iki ölkə arasında əməkdaşlığa kiçik də olsa təkan verdi.

Nəticə
Son olaraq, Qərbi Səhra regionu gələcək illərdə müxtəlif qlobal ölkələr üçün yeni imkanlar diyarı ola bilər. Regionun fosfat və şist qazı da daxil olmaqla böyük təbii sərvətlərə sahib olması onun gələcək prespektivini daha da cəlbedici edir. İllər keçdikcə qlobal güclərin regionda iqtisadi dominantlığı əldə etmək, yeni layihələr həyata keçirmək üçün rəqabətə girəcəyini qeyd edə bilərik. Lakin azad rəqabət mühitinin reallaşması, regional, eləcə də qlobal aktorların Qərbi Səhranın mənfəətlərindən yararlanması üçün indi yalnız bir faktora ehtiyac var: sabitlik.

 

İstinadlar:

  1. Tony Hodges (1983) - Western Sahara: The Roots of a Desert War.
  2. UN Advisory opinion on Western Sahara. Online access: https://www.un.org/documents/ga/res/29/ares29.htlm
  3. Reuters (2008) - Western Sahara, a 50-year-old dispute. Online access: https://www.reuters.com/article/us-sahara-polisario/timeline-western-sahara-a-50-year-old-dispute-idUSL2163728820080104
  4. Independent (2020) - Israel and Morocco agree to normalise relations in latest Trump-brokered deal. Online access: https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-morocco-relations-trump-us-deal-b1769471.html
  5. Morocco World News (2020) - Western Sahara: Azerbaijan Supports Morocco’s Action in Guerguerat. Online access: https://www.moroccoworldnews.com/2020/12/327950/western-sahara-azerbaijan-supports-moroccos-action-in-guerguerat/
  6. Anna Jacobs (2016) - The Desert Rock That Feeds the World. Online access: https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/11/the-desert-rock-that-feeds-the-world/508853/
  7. U.S. Energy Information Administration (2015) - Technically Recoverable Shale Oil and Shale Gas Resources: Morocco. Online access: https://www.eia.gov/analysis/studies/worldshalegas/pdf/Morocco_WesternSahara_Mauritania_2013.pdf
  8. Reuters (2014) - Simmering Saharan conflict stirred by offshore oil search. Online access: https://www.reuters.com/article/westernsahara-oil-idUSL6N0KN1I120140113
  9. Menas Associates (2020) - Rising tensions escalate after Morocco extends its territorial waters. Online access: https://www.menas.co.uk/blog/rising-tensions-escalate-after-morocco-extends-its-territorial-waters/
  10.  Middle East Eye (2020) - Morocco says Bahrain will open consulate in Western Sahara. Online access: https://www.middleeasteye.net/news/morocco-western-sahara-bahrain-consulate-polisario
  11. The New Arab (2020) - UAE opens consulate in Morocco-controlled Western Sahara. Online access: https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/11/5/uae-opens-consulate-in-morocco-controlled-western-sahara
  12. Morocco World News (2019) - Morocco Partners with Chinese Companies to Develop Tangier Tech City. Online access: https://www.moroccoworldnews.com/2019/04/271663/morocco-china-tangier-tech-city/
  13. Morocco World News (2020) - Morocco, Russia Sign New Fisheries Cooperation. Online access: https://www.moroccoworldnews.com/2020/11/327249/morocco-russia-sign-new-fisheries-cooperation/


Digər yazılar