Giriş

Millətçiliklə bağlı müxtəlif nəzəriyyələrin fərqli keyslər müstəvisindəki funksionallığını gözdən keçirərkən adətən millətlərin və millətçiliyin yuxarıdan-aşağı (top-down), yoxsa aşağıdan-yuxarı (bottom-up) qurulması ilə bağlı nəzəri debatlarla qarşılaşırıq. Millətşünaslıq sahəsində tanınmış etnosimvolist nəzəriyyəçi Entoni Smitə görə millət və millətçiliyin təbiəti, mənşəyi və inkişaf dinamikası ilə bağlı bu müzakirələr millətçiliyin tarixşünaslığında mərkəzi yerlərdən birini tutur (Smith, 2000). Entoni Smitin vurğuladığı kimi, millət ən bəsit formada torpaq, tarixi yaddaş və ümumi miflər, ictimai mədəniyyət, iqtisadi həyat, ümumi qanun və hüquqi vəzifələr kimi ortaq şərtlərin müəyyən bir cəmiyyət daxilində kəsişməsi nəticəsində yaranır (Smith, 1991). Bu minimal şərtlərin biri və ya bir neçəsinin ödənilməməsi isə bəzən millət və milli dövlət quruculuğu layihələrinin tamamilə iflasa uğramasına gətirib çıxarır. Millət inşasının mexanizmləri barədə debatlar yalnız millətlərin formalaşması ilə bağlı deyil, həm də onların dekonstruksiyası və ya millətquruculuğu layihələrinin uğursuzluğunu anlamaqda vacib nöqtələrdən birinə çevrilir.

Bu kontekstdə ortaya çıxan əsas nəzəri paradokslardan biri odur ki, millətquruculuğunun iflasını izah edən ədəbiyyatlar bəzən prosesi ya elit siyasəti və siyasi liderlərin millətçiliyi mobilizasiya etmə strategiyaları ilə, ya da millətquruculuğuna iddialı etno-linqvistik qrupun daxili sosiologiyası, hətta bəzi hallarda “orqanik təbiəti” ilə əsaslandırır. Beləliklə, tədqiqat obyektləri tez-tez iki qütb arasında sıxışır: millət inşasını müəyyən edən klan və ya etnik qrupun tarixi-sosioloji strukturudur, yoxsa bu strukturdan faydalanan siyasi elitanın instrumental siyasəti? Bu, xüsusilə də Somali nümunəsində daha kəskin şəkildə üzə çıxır. Bu yazıda biz üçüncü yolun necə formalaşdırıla biləcəyini Somali nümunəsi əsasında aşkara çıxarmağa çalışacağıq.

Somali kolonial mirası, qısa sosialist modernləşmə dövrü, mərkəzi dövlətin çöküşü, uzunmüddətli vətəndaş müharibəsi, separatist bölgələri, müharibə dərəbəylərinin hökmranlığı və ekstremist cihadizmdən əziyyət çəkməsi səbəbilə həm “failed state”, həm də uğursuz millətquruculuğu layihələrinin ən əsas nümunələrindən biri kimi təqdim olunur (Ingiriis, 2018). Etno-linqvistik və dini baxımdan yüksək homogenliyinə baxmayaraq, Somalidə klan əsaslı sosial seqmentasiya o qədər dərindir ki, ənənəvi mənada “millət” adlandırılan kollektiv fenomenin buradakı real mövcudluğu sual altına düşür. Klan kimliyi, məzhəb və dini identiklik, eləcə də territorial loyallıqlar akademik ədəbiyyatda Somalinin təhlilini həm nəzəri, həm də metodoloji cəhətdən çətinləşdirir.

Bu yazının əsas məqsədi Somali milli layihəsinin həm siyasi elita tərəfindən həyata keçirilən yuxarıdan aşağı millətquruculuğu proqramı kimi formalaşmasını, həm də klanizm, vətəndaş müharibəsi və sosial parçalanma nəticəsində millətçilik diskursunun süqutunu müxtəlif millətçilik nəzəriyyələri müstəvisində təhlil etməkdir. Xüsusilə, məqalə bu tədqiqat suallarına cavab axtarır: Somalidə klan əsaslı bölünmə və millətquruculuğunun iflası nə ilə bağlıdır, klanların tarixi təbiəti, yoxsa elitlərin yanlış siyasəti? Və bu dixotomiyadan kənara çıxaraq prosesi izah edən üçüncü nəzəri yol nə ola bilər? Bu səbəbdən məqalədə kolonial miras və post-kolonial dövlət quruculuğu, pan-Somali ideologiyasının siyasi-intellektual inkişafı, Somalidə klan strukturunun spesifikliyi və və bu çərçivədə millətçilik nəzəriyyələrinin izah gücü müqayisəli şəkildə araşdırılacaq.

Somalidə pre-kolonial nizam və kolonializm

Somali cəmiyyətinin pre-kolonial siyasi nizamı çox vaxt “dövlətsiz cəmiyyət” kimi təsvir olunsa da, həm klassik antropoloji ədəbiyyat, həm də daha yeni tədqiqatlar göstərir ki, burada müəyyən idarəetmə formasına malik tipli klan-dövlətlər mövcud olub (Lewis, 1961; Ingiriis, 2016). Antropoloq və somalişünas İyohan M. Lyuis-in məşhur seqmentar nəsil modeli Somalidə sosial-siyasi təşkilatlanmanın genealogiya üzərindən necə qurulduğunu göstərir. Cəmiyyət altı əsas klan qrupuna bölünür və bunlar öz növbəsində sub-klanlara, nəsil qruplarına və ən aşağı səviyyədə daha kiçik qruplara (diya/maq ödəmə qrupları) parçalanır. Bu struktur iki böyük genealojik blok -pastoral (maldar) köçəri Samale (Darud, Dir, Haviyə, Isaq) və daha çox aqrar Sab (Digil, Mirifle) ətrafında təsnif edilir. Bu qrupları bir-birinə bağlayan yalnız qan deyil, həm də “Xeer” adlanan müqavilə əsaslı adət hüququ idi. Xeer kollektiv müdafiə, təhlükəsizlik, kompensasiya və resurslardan istifadə qaydalarını tənzimləyir və klan institutlarından da yuxarıda mövcud olmuş bir “pastoral demokratiya” yaradıb (Lewis, 1999).

Bu mənada avtosentrik lensdən baxan XX əsr məktəblərinin iddia etdiyi kimi pre-kolonial Somali nə xaotik, nə də tam “dövlətsiz” bir boşluq deyildi. Sahə müşahidələri və orta əsr səyyahların qeydləri Somali torpaqlarını klan əsasında bölüşdürülmüş zonalar, yəni klan respublikaları kimi təsvir edir. Müxtəlif klanların öz əraziləri, liman şəhərləri və lokal hakimiyyət formaları mövcud idi, lakin bunlar Vestfaliya tipli mərkəzləşmiş milli dövlət deyildi. Məsələn, müstəmləkə işğalından əvvəl Moqadişo iki ayrı sultanlıqdan ibarət idi, Seylac və Geledi kimi mərkəzlər isə konkret klan quruluşuna əsaslanan siyasi vahidlər kimi mövcud idi. Cəmiyyətin təşkilində genealogiya ilə yanaşı, məkan (otlaq, su mənbələri, kənd və şəhər məhəllələri), dini ordenlər və ticarət marşrutları da mühüm rol oynayırdı, xüsusilə cənub bölgələrində aqro-pastoral modellərdə ərazi aidiyyəti bəzən klan genealogiyasını üstələyirdi (Lewis, 1999).

XIX əsrin sonundan etibarən Avropa imperiyalarının bölgəyə daxil olması bu pre-kolonial nizamı dərin şəkildə transformasiya etdi. Somali sahil zonaları tədricən beş ayrı kolonial vahidə parçalandı: Britaniya Somalilandı, İtaliya Somalisi, Fransız Somali Sahili (sonradan Cibuti), Efiopiyanın şərq Oqaden əraziləri və Keniyanın Şimal Sərhəd Dairəsi (Schrader, 2006). Bu sərhədlər çəkilərkən nə maldar həyat tərzinin dövriyyə məntiqi, nə də klan zonalarının tarixi sərhədləri nəzərə alınmadı və nəticədə bir çox klan ailələrinin torpaqları müxtəlif dövlətlərin yurisdiksiyasına bölündü. Kolonial administrasiyalar yerli sosial reallığı anlamadıqları üçün klan genealogiyasını sabit, “tribal” kateqoriyalar kimi oxudular və onu idarəetmə texnologiyasına çevirdilər. Britaniya şimalda klan ağsaqqallarına “şef” statusu verərək o günə qədər mövcud olmamış iyerarxiyaya yaratdı, İtaliya isə cənubda klanları irq kateqoriyasına görə təsnif edən sosial təsnifat sistemi qurdu. İtalyan administrasiyası Avropda o dövrdə mövcud olan irq nəzəriyyələrini Somali cəmiyyətinə tətbiq edərək, pastoral Samaale klanları “idarəedici və üstün”, Digil-Rahanveyn və xüsusilə Bantu etnik qrupunu isə “aşağı irq” kimi təsnif edirdi. Bu təsnifat Bantu icmalarının torpaqlarının əlindən alınmasına, onların plantasiya iqtisadiyyatında məcburi əməyə cəlb edilməsinə və bütövlükdə cəmiyyətin kəskin şəkildə iyerarxikləşməsinə gətirib çıxardı (Fellin, 2013). Bu sistemə əsasən elastik, müqavilə əsaslı və çoxqatlı klan nizamı tədricən kolonial idarəçiliyin içində sərt bölgüyə əsaslanaraq siyasiləşdi və sonrakı dövrdə formalaşacaq post-kolonial klan dövlətlərinin tarixi fonunu hazırlayan quruluşa çevrildi.

Post-kolonial millətquruculuğu, pan-somalizm və onun çöküşü

Aydın məsələdir ki, post-kolonial millətquruculuğu layihələri elə Azərbaycan nümunəsində olduğu kimi kolonializm dövründə elitanın formalaşması ilə başlayır və milli dövlətin necə qurulmalı olduğu ilə bağlı modellər də məhz həmin dövrdə təkamül tapır. Kolonial dövrdə Somalidə müasir elita ilk növbədə təhsildən keçən transformasiya ilə formalaşdı. İtalyan və britaniyalı administrasiyalar məhdud resurslarla və qısa müddət ərzində “yetəri qədər savadlı kadr” hazırlanmasına çalışdıqları üçün, əsasən klan ağsaqqallarının oğullarını, şəhərli tacir ailələrini və kolonial hakimiyyətlə erkən təmasda olan qrupları dünyəvi məktəblərə cəlb edirdilər. Bu məktəblər vasitəsilə həm aşağı səviyyəli məmur və texniki işçilər hazırlanır, həm də kolonial administrasiyaya sadiq, Qərb dəyərlərini mənimsəmiş yeni elita nəsli formalaşırdı (Abdullahi, 2015). Paralel olaraq ərəb-islam təhsili alan, sonradan Misir, Suriya, İraq və Körfəzdə oxuyan islamçı ziyalılar da meydana çıxır, beləliklə elit struktur qərb yönümlü, sekulyar və islamçı qollar arasında ikitirəli bir forma alırdı. Dil və kurikulum üzərindən gedən bu bölünmə sonradan dövlət daxilində qərbləşmiş elitalarla ərəb-islam təhsilli elitalar arasında uzunmüddətli gərginlik yaratdı.

Müstəqillik ərəfəsində və ilk onillikdə pan-somali milli layihəsi məhz bu yeni təhsilli elitanın təşəbbüsü ilə formalaşdı. SYL (Somali Gənclik Liqası), SNL (Somali Milli Liqası) və digər partiyalar “böyük Somali” ideyası ətrafında birləşərək beşguşəli bayraqda təmsil olunan, Cibuti, Keniya, Efiopiya, Britaniya və İtaliya kolonial administrasiyaları tərəfindən idarə olunan bütün Somali torpaqlarını bir dövlət daxilində birləşdirməyi hədəf qoydular. Lakin bu, heç vaxt aşağıdan gələn kütləvi, klanlarüstü bir millətçilik deyildi və daha çox urban elitaların layihəsi idi. 1960-cı ildə Britaniya Somalilandı və İtaliya Somalisi birləşdikdən və Somali müstəqil olduqdan sonra ilk parlament dövründə (1960–69) bir tərəfdən konstitusiya, vahid idarəetmə sistemi və diplomatik siyasət qurulsa da, digər tərəfdən hökümət klanlararası balansı qorumaq üçün kabinetləri klan sayına uyğun kvotalarla yığır, parlament seçkiləri isə getdikcə daha çox klan əsaslı mübarizəyə çevrilirdi. 1969-cu ilə qədər 60-dan çox əsasən klan əsaslı partiyanın yaranması, elitanın milli ideologiyanı klan loyallıqlarından kənarda və daha dayanıqlı şəkildə hegemonlaşdırmaqda uğursuz olduğunu göstərdi (Schrader, 2006).

Siad Barre-nin 1969-cu ildəki hərbi çevrilişi məhz bu uğursuz millətquruculuğun “düzəldilməsi” kimi ortaya çıxdı. Bununla elmi sosializm şüarı ilə klançılığı kökündən məhv etməyi, klan adlarının qadağan edilməsini, klançılığın ləğvi kampaniyalarını və rəsmi ideologiyada sinif və millətin klanın yerini tutmasını elan etdi. Somali dilinin latın qrafikasına keçidi və savadlandırma kampaniyaları erkən dövrdə milli dövlət quruculuğuna real töhfə verdi. Lakin faktiki siyasət “MOD” (Marexaan-Oqaden-Dulbahante klanları) oxu ətrafında dar klan koalisiyasının güclənməsi, təhlükəsizlik aparatının və resursların bu şəbəkəyə yönləndirilməsi ilə müşayiət olundu (Schrader, 2006). Siad Barre özünün aid olduğu Marexan klanından olan bürokratları hakimiyyətə gətirir, siyasi və sosial gücün onların əlində cəmləşməsinə şərait yaradırdı. 1977-1978-ci illərdə Efiopiyanın Somalililər yaşayan hissəsi olan Oqadeni ələ keçirmək üçün Efiopiya ilə aparılan Oqaden müharibəsi həm pan-somali irredentizminin, həm də rejimin legitimliyinin qırılma nöqtəsinə çevrildi: Sovet-Kuba müdaxiləsi fonunda alınan məğlubiyyət geniş məyusluq yaratdı, elitalar arasında qarşılıqlı ittihamları və klanlaşmanı dərinləşdirdi.

Məhz bu kontekstdə post-kolonial elitanın klan əsaslı siyasətə tam qayıdışı baş verdi. 1978-dən sonra Majerten, daha sonra isə İsaq və Haviyə elitaları öz klanlarını silahlı müxalifət təşkilatlarında səfərbər etdilər. Barre rejimi regional və klan yönümlü zorakılığı xüsusilə şimalda İsaq klanına qarşı həyata keçirirdi. 1988-ci ildə bugünkü Somalilandın paytaxtı olan Harqesiya şəhərində rejim qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmiş qırğın və bombardman bəzən “Harqesiya Holokostu” olaraq adlandırılır. 1991-ci ildə Barre devrildikdə, artıq elitalar üçün əsas siyasi çərçivə klan və region idi. Məhz bu səbəbdən Barrenin devrilməsi bölünməni və klan seqmentasiyasını daha da dərinləşdirdi. Moqadişoda Birləşmiş Somali Konqresininin təkbaşına hakimiyyət iddiası vətəndaş müharibəsinin davam etməsinə səbəb oldu, şimal elitalarını 1960 elita müqaviləsini tam iflasa uğramış saymağa vadar etdi və nəticədə Somali Milli Hərəkatı Somalilandın birtərəfli müstəqilliyini elan etdi. Bu andan etibarən Somali milli layihəsi de-fakto çökmüş, yerini klan əsaslı dövlətçiliyə və parçalanmış elita siyasətinə vermiş oldu. Ardınca 1998-ci ildə şimal qərbdəki digər bir ərazi olan Puntland da öz muxtariyyatını elan edərək bu bölünməni daha da dərinləşdirdi (Menkhaus, 2003).

XXI əsrdə Somalinin siyasi xəritəsi klan əsaslı regional dövlətlərin mozaikasına çevrilib. Şimal-qərbdə Somaliland özünü müstəqil respublika kimi təqdim edir və keçmiş Britaniya Somali­landının sərhədlərini siyasi legitimlik əsası hesab edir. Şimal-şərqdə Puntland Sool və Sanaq bölgələrinin statusu ətrafında Somalilandla davamlı sərhəd mübahisələri yaşayır. Cənub-qərbdə Cubbaland avtonom qurum kimi formalaşıb və Kenya ilə sərhəd bölgələrində təsir dairəsini genişləndirib. Mərkəzi zonada Qalmuduq, daha şimal mərkəzdə isə Hirşabelle yaradılıb - hər iki qurum əsasən Şabel vadisi boyunca bölgə səviyyəli idarəetmə iddiasını saxlayır. Paytaxt ətrafında ayrıca Benadir Dövləti ideyası son illər daha da güclənib və bu, Moqadişonun ətrafında ayrıca siyasi vahid yaratmaq istəyən şəhər elitalarının mövqeyini əks etdirir (Ingiriis, 2018). 2004-cü il Nayrobi konfransı, 2008-ci il Cibuti prosesləri və 2012-ci il federal konstitusiyasına baxmayaraq, Somali bu gün də real mənada vahid və funksional dövlət qurmağa yaxın deyil. Federal quruculuğun məqsədi siyasi balans yaratmaq olsa da, əksinə, regional avtoritetlərin zonalarını möhkəmləndirməsinə şərait yaradıb. Məhz bu siyasi boşluq cihadist təşkilat Əl-Şəbabın güclənməsinə yol açdı və təşkilat klan loyallığından kənara çıxan daha mərkəzləşmiş idarəetmə modeli təqdim etdiyi üçün cənubda dövlətin edə bilmədiyi idarəetməni təmin edə bildi. Nəticədə, bölgəni formalaşdıran siyasi reallıq klan dövlətçiliyinin dərinləşməsi, mərkəzin isə daimi zəifliyidir.

Etnik millətçilik nəzəriyyələri Somalini necə təhlil edir?

Somalidəki mövcud klanizmi və millətquruculuğunun iflasını izah etmək üçün nəzəri ədəbiyyatlarda çoxsaylı istiqamətlər mövcuddur, lakin tendensiv olaraq xüsusilə ötən əsrdə primordializm dominant olmuşdur. Müasir təhlilçilər münaqişənin və bölünmənin izahında olduqca yoxsul olan bu çərçivəni son araşdırmalarda əsasən instrumentalizm və ittifaq nəzəriyyələrinin (alliance theory) təhlil prizmasından istifadə edərək safçürük etməyə çalışır. Qərb antropoloqları və kolonial administrasiyalar (yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Britaniya şimalda klan ağsaqqallarını sabit iyerarxiyaya daxil edərək, İtaliya isə klanları irq kateqoriyalarına görə təsnif edərək) Somali cəmiyyətini primordialist lensdən, yəni klanları təbii və dəyişməz birliklər kimi oxudular Bu təsəvvür sonradan Somali elitaları və beynəlxalq aktorlar tərəfindən də təkrarlanmış, klanizmi sosial təhlildə dəyişməz başlanğıc nöqtəsinə çevirmişdir. Digər tərəfdən, Somalinin həm demokratik dövrdə, həm də Siad Barre sonrası dövrdə yaşadığı siyasi böhranlar göstərdi ki, klan kimliyi çox vaxt instrumentalist şəkildə elitalar tərəfindən səfərbər olunur və siyasətin alətinə çevrilir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, instrumentalizm Somali reallığının izahında tam açıqlayıcı deyil, çünki bu yanaşmanı əsas alarkən lokal səviyyədə qurulan ittifaqları, klanların davamlılığının altında yata biləcək digər səbəbləri gözdən qaçırmaq mümkündür.  Məhz buna görə yazının davamında ittifaq nəzəriyyəsini, yəni münaqişəni elitaların manipulyasiyasından çox, yerli və mərkəzi aktorların qarşılıqlı ittifaqlarının məhsulu kimi görən yanaşmanı sınaqdan keçirmək də Somalinin klan dinamizmini anlamaqda faydalı ola bilər. Somali klan sisteminin həm genealoji, həm siyasi, həm də lokal güc balansları səviyyəsində fəaliyyət göstərməsi bu yanaşmanı analitik başlanğıc nöqtəsi kimi vacib edir.

Somali cəmiyyətinin klan quruluşunu sabit, dəyişməz və qan bağlarına əsaslanan “primordial” sistem kimi izah edən yanaşma uzun müddət qərb antropologiyasında dominant xətt təşkil edib. Bu çərçivənin nüfuzlu təmsilçisi olan I. M. Lyuis xüsusən yaradıcılığın erkən dövrlərində klanları ata xətti ilə qan bağına əsaslanan, yəni patrilineal strukturlar kimi təsvir edib və bütün siyasi hərəkətliliyi bu “təbii” genealogiyadan törəyən davranış kimi təqdim edib (Lewis, 1961). Lakin bu təsvir həm empirik, həm də analitik olaraq problemlidir. Birincisi, Lyuisin 1961-ci ildəki təhlili kolonial administrasiyanın yaratdığı təsnifat sxemlərinə söykənirdi və Somali sosial reallığını bu sxemin içinə salaraq dəyişkənliyi gözardı edirdi (Kapteijns & Farah, 2001). İkincisi, klan institutlarının sabitliyini əsas götürən bu çərçivə genealogiyanın dəyişə bilməsi, klan strukturuna daxil olan diya/maq qruplarının müqavilə əsaslı olması, kontekstual kimliklərin formalaşmasını izah edə bilmir (Kapteijns, 2004). Somalidə ən statik hesab olunan diya/maq qruplarının belə qan qohumluğuna deyil, situativ müqavilələrə əsaslanması bu ziddiyyəti açıq göstərir. Fərqli klanlardan fərdlər bir-birini öldürdüyü zaman qan pulu ödəmək məqsədilə formalaşsa da, daha geniş funksionallığı olan bu klan təşkilatlanması, ödəniləcək kompensasiyanın böyüklüyündən və həmrəylik imkanlarından asılı olaraq bəzən yalnız bir şəcərədən, bəzən bütöv klan ailəsindən, bəzən isə məhz regional, qan bağına əsaslanmayan ittifaqlardan yarana bilirdi (Gaas, 2019).

Primordialist arqumentləri çürüdən digər bir məqam isə klanların öz genealogiyalarını şəraitə uyğun olaraq vaxtaşırı dəyişə bilməsidir. Klanlarda tarix boyu mövcud olmuş “Abtrisi” adlanan sistem, yəni klan ailəsinin şəcərəsinin iyirmi nəsil əvvələ qədər şifahi olaraq sadalanması, qanbağı legitimasiyasının bir vasitəsidir. Hətta böyük klanlar bu şəcərə xətti vasitəsilə özlərini Qüreyş qəbiləsinə dayandıraraq dini yolla bir legitimasiya yaratmağa cəhd edir. Lakin, sub-klanlar tez-tez öz abtrisilərini dəyişə bilə və digər klana qoşula bilərlər. Bu səbəbdən klan genealogiyasında yaddaşın selektiv olduğu, bəzən isə “ixtira edilmiş mif”ə çevrildiyini görmək mümkündür (Schrader, 2006). Məsələn, sərhəd bölgələrində bəzi Somali qruplarının Oromo və ya Borana genealogiyasına keçməsi bu elastikliyin konkret nümunəsidir. Eyni şəkildə, Cuba bölgəsində Vardey qrupunun əvvəl Oqaden genealogiyasına bağlı olması, daha sonra isə siyasi məqsədlərlə Haviyə klan ailəsinə keçməsi də genealogiyanın siyasi və ekoloji şərtlərə uyğun olaraq dəyişdirilə bildiyini göstərir (Kapteijns, 2004).

Bütün bu faktlar göstərir ki, klan dərin bioloji yaddaşın məhsulu deyil. Klan sisteminin mərkəzi xüsusiyyəti onun elastikliyi, kontekstə uyğun dəyişə bilməsi və resurslara çıxış üçün strategiya kimi formalaşmasıdır. Bu baxımdan, klanizmi dəyişməz faktor kimi oxuyan deterministik izahlar Somali reallığını açıqlamaqda kifayətsiz qalır, çünki klanlar heç vaxt statik olmayıb və bu gün də dəyişməyə davam edir.

Somalidə klan əsaslı bölünməni izah etməyə çalışan digər bir əsas istiqamət olan instrumentalist yanaşma çərçivəsində Kapejins və Samatar kimi müəlliflər klan identikliyini sabit sosial reallıq deyil, siyasi elitaların resurs əldə etmək, hakimiyyəti qorumaq və ya rəqiblərini zəiflətmək üçün manipulyasiya etdiyi dəyişkən kateqoriya kimi görür. Bu perspektiv Somali tarixinə nəzər saldıqda müəyyən izah gücünə malikdir. Belə ki, həm kolonial dövrdə “böl və hökm sür” siyasətinin institusional cəhətdən formalaşması, həm də müstəqillikdən sonra partiyalar və hərbi elitaların klanları lazımi şəraitlərdə mobilizasiya etməsi Somalidə klan siyasətinin manipulyativ təbiətini aydın şəkildə göstərir (Kapteijns, 2004; Samatar, 2000). Məsələn, 1960-1969-cu illərdə parlament partiyalarının böyük əksəriyyəti konkret klan qruplarına söykənirdi və siyasi koalisiyalar, xüsusilə Abqaal-Majerteen rəqabəti ilə müşayiət olunurdu (Samatar, 2000). Siyad Barrenin öz hakimiyyət dövründə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi üç klandan ibarət MOD ittifaqını qurması da  klanın bir siyasi resurs kimi necə aktiv şəkildə istifadə olunduğunu təsdiqləyir. 1991-dan sonrakı “warlordizm dövrü” bu dinamikanı daha kəskin şəkildə nümayiş etdirir. Barre rejimi süqut etdikdən sonra Birləşmiş Somali Konqresi, Somali Milli Hərəkatı, Somali Qurtuluş Demokratik Cəbhəsi kimi kimi silahlı qrupların liderləri klan loyallığını siyasi kapitala çevirərək şəhərlərin, limanların və gömrük məntəqələrinin nəzarətini ələ keçirmişdilər. Xüsusilə Moqadişoda General Aided və Əli Mehdi fraksiyalarının öz klan qoşunlarına arxalanaraq şəhəri iki hissəyə bölməsi, hərəkatlar arasında qurulan mürəkkəb münasibətlər sistemi və döyüşlər klanın manipulyasiya olunan siyasi resurs kimi funksiyasını açıq şəkildə göstərir.

Lakin instrumentalizm Somali reallığını tam izah etmir. Əvvəla, bu yanaşma manipulyasiyanı birtərəfli proses kimi təsvir edir. Sanki elitalar klanı formalaşdırır, kütlələr isə passiv şəkildə bunu qəbul edir (Gaas, 2019). Halbuki Somali kontekstində klan qrupları da elitaları “geri manipulyasiya edir” - dəstək yalnız qarşılıqlı fayda və resurs təmin olunduqda verilir, təmin olunmadıqda isə hərbi-siyasi elitalar öz klanları tərəfindən belə mübarizədən kənarlaşdırıla bilir. Məhz bu nöqtədə alliance theory Somali üçün məhsuldar “üçüncü yol” perspektivi açır. Bu yanaşma ümumi olaraq münaqişə və ittifaq qurulmasını yalnız elita səviyyəsi ilə izah etmir, həm də yerli qrupların gündəlik təhlükəsizlik ehtiyaclarını, resurs dövriyyəsini və məhz bu səbəbdən dəyişən koalisiyaları nəzərə alır (Demmers, 2017). Somali kontekstində klanın hazırki rolunu sabit struktur kimi deyil, münaqişə şəraitinin diktə etdiyi taktiki koalisiya sistemi kimi görmək bu baxımdan daha məqbuldur. Siyad Barenin 1985-ci ildə Efiopiya ilə müqavilə imzalayaraq Oqadeni Efiopiya ərazisi kimi tanımasından sonra Oqaden klanı tərəfindən dəstəyini itirməsi və müharibə dövründə müharibə dərəbəylərinin ard-arda öz milisləri tərəfindən tərk edilməsi bunun bariz nümunəsidir (Schrader, 2006). 1992–1994-cü illərdə Birləşmiş Somali Konqresi daxilində General Aided ilə Əli Mehdinin fraksiyalarının parçalanması məhz milislərin gözlənilən qənimət və maaşı ala bilmədikləri üçün liderləri tərk etməsi ilə izah olunur. Eyni hal Puntlandda Abdullahi Yusufun bir müddət Majeerteen fraksiyalarının dəstəyini itirməsi ilə də baş vermişdi (Compagnon, 1998). Bu dinamika instrumentalizmin nəzərdə tutduğu “yuxarıdan-aşağıya” modeli zəiflədir və klan siyasətinin qarşılıqlı asılılıqlar üzərində qurulduğunu göstərir. Məsələn, Habar Gidir və Abgaal qruplarının 1991–92-də bir-birinə qarşı savaşması, amma eyni zamanda Abgaal ilə bəzi Habar Gidir fraksiyalarının Xamar Veyne bazarına nəzarət üçün müttəfiq olması; yaxud SPM-in bəzi fraksiyalarının USC ilə birləşib digər Digil-Mirifle qruplarına qarşı döyüşməsi (Compagnon, 1998) ittifaq nəzəriyyəsinin izah etdiyi taktiki koalisiyaların klassik nümunələridir.

Bu dinamikanın mühüm bir nəticəsi isə Menkhaus-un (2006) təhlil etdiyi fenomendir: dövlətin çöküşünə baxmayaraq idarəetmə tamamilə yox olmur, sadəcə klan ağsaqqalları, biznes qrupları və lokal strukturlar vasitəsilə qeyri-rəsmi formada davam edir. Menkhaus bu prosesi "hökumətsiz idarəetmə" (governance without government) adlandırır və göstərir ki, lokal koalisiyalar (klan ağsaqqalları, tacir qrupları və şəriət məhkəmələri) dövlətin yerinə yetirə bilmədiyi minimal ictimai nizam funksiyalarını öz üzərinə götürür (Menkhaus, 2006). Bu perspektiv ittifaq nəzəriyyəsini tamamlayır. Klan koalisiyaları yalnız münaqişə üçün deyil, sistem quruculuğu və idarəetmə boşluğunu doldurmaq üçün də formalaşır. Bu isə həm instrumentalist, həm də primordialist çərçivələrin gözardı etdiyi məqamdır

Digər bir tərəfdən, instrumentalist çərçivə klanın struktur dinamikasını izah edə bilmir. Genealogiyaların dəyişdirilməsi, siyasi məqsədlə yeni soy ağaclarının “icad olunması”, yeni formalaşan diya/maq qrupları kimi proseslər yalnız manipulyasiya ilə deyil, həm də klanların resurs və təhlükəsizlik axtarışı ilə bağlı aşağı səviyyəli təşəbbüslərdən yaranır (Gaas, 2019).

Nəticə

Bu məqalədə təqdim olunan nəzəri və empirik materiallar göstərir ki, Somalidə bu gün də davam edən klan toqquşmalarını cəmiyyətin “tarixi və dəyişməz təbiəti” ilə izah etmək mümkün deyil. Somalidə davam edən münaqişənin kökü klanların qədim düşmənçilik münasibətlərində deyil, müasir siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik dinamikalarının qarşılıqlı təsirində formalaşır. Buna baxmayaraq, primordializmin müasir baxışlarda təsiri tamamilə aradan qalxmayıb. Xüsusilə “” yanaşmalarında Somali hələ də bəzən orqanik olaraq modern dövlətquruculuğu tələblərinə uyğun olmayan bir cəmiyyət kimi təqdim olunur. Ölkənin mövcud federal modeli daha çox aqonistik plüralizmin bir formasıdır və müxtəlif siyasi-regional klan qurumlarının paralel mövcudluğuna imkan verən, gərginlik üzərində qurulmuş bir siyasi tənzimləmə mexanizmidir.

Nəticədə demək mümkündür ki, Somalidə millətquruculuğunun uğursuzluğunda siyasi elitlərin  həm klan favoritizminin yaranması və güclənməsində, həm də mövcud potensialı nəzərə almadan öz sərhədlərini aşan bir milli kimlik tərifi yaranmasında rolu müəyyənedici olmuşdur. Lakin sadəcə elitanın motivasiyalarına əsaslanan çərçivə zorakılığın davamlılığını “yuxarıdan-aşağıya” manipulyasiya kimi oxumağa meyllidir. Bu isə lokal münasibətləri sadələşdirir.  Belə bir vəziyyətdə müxtəlif səviyyələrdəki aktorların maraqlarının kəsişməsi, təhlükəsizlik ehtiyacları və digər kompleks amilləri nəzərdən keçirmək lazım gəlir. Bu perspektiv Somali siyasi mühitinin qarşılıqlı asılılıqlarla formalaşdığını göstərir.

Yekunda demək mümkündür ki, Somalidə millətquruculuğunun iflası nə tam yuxarıdan-aşağı, nə də tam aşağıdan-yuxarı izahla açıla bilər. Proses həm makro səviyyəli siyasi layihələrin, həm də yerli səviyyədə formalaşan ittifaqların təsiri altında inkişaf edib və bu gün də eyni məntiq üzrə davam edir.

Ədəbiyyyat Siyahısı:

1. Abdullahi, A. M. (Baadiyow). (2015). Reconfiguration of the Somali society: The impact of Sufi orders and colonialism.
2. Compagnon, D. (1998). “Somali armed movements.” African Guerrillas
3. Demmers, J. (2017). Theories of violent conflict: An introduction (2nd ed.). Routledge.
4. Fellin, M. (2013). The historical impact of Western colonial and imperial policies and interventions on conflict and internal displacement in Somalia.
5. Gaas, M. H. (2019). Primordialism vs. instrumentalism in Somali society: Is an alternative needed? Journal of Contemporary African Studies, 36(1), 1–20.
6. Ingiriis, M. H. (2018). From pre-colonial past to the post-colonial present: The contemporary clan-based configurations of statebuilding in Somalia. African Studies Review, 61(2), 55–77.
7. Kapteijns, L. (2004). I. M. Lewis and Somali clanship: A critique. Northeast African Studies, 11(1), 1–23.
8. Kapteijns, L., & Farah, M. (2001). I. M. Lewis, A pastoral democracy: A study of pastoralism and politics among the Northern Somali of the Horn of Africa. Africa, 71(4), 719–723.
9. Lewis, I. M. (1961). A pastoral democracy. Oxford University Press.
10. Menkhaus, K. (2003). State collapse in Somalia. International Security.
11. Menkhaus, K. (2006/2007). Governance without government in Somalia: Spoilers, state building, and the politics of coping. International Security, 31(3), 74–106.
     
12. Samatar, A. I. (2000). The Somali catastrophe: Explanation and implications. In Ethnicity kills? (pp. 37–67). Palgrave Macmillan.
13. Schrader, P. (2006). From irredentism to secession: The decline of pan-Somali nationalism. University of Michigan Press.
14. Smith, A. D. (1991). National identity. Penguin.
15. Smith, A. D. (2000). The nation in history: Historiographical debates about ethnicity and nationalism. Polity Press.